W 2024 roku Sekcja Polska Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki AICA, działając wspólnie z Sekcjami Węgierską i Słowacką oraz w partnerstwie z Narodową Galerią Sztuki – Zachętą i platformą kuratorsko-wydawniczą Mezosfera / Transit, zrealizowała międzynarodowy program mentorski dla początkujących krytyczek i krytyków sztuki. Program stanowił odpowiedź na krytyczne pytania o rolę instytucji artystycznych, praktykę krytyczną oraz refleksję nad kondycją sztuki współczesnej w Polsce i Europie Środkowej.

Projekt funkcjonował wokół wystawy „Łzy szczęścia” – szerokiej prezentacji kolekcji Zachęty, która od czerwca do września 2024 roku ukazywała prace kluczowych artystów sztuki polskiej XX i XXI wieku oraz stawiała pytania o wrażliwość, emocje i kondycję odbioru dzisiaj. Wystawa ta, łącząc historyczne prace z performatywnym programem i narracjami współczesnymi, stała się przestrzenią intensywnego dialogu o przeszłości i teraźniejszości sztuki instytucjonalnej. 

Do programu mentorskiego zgłosiły się liczne osoby rozpoczynające swoją przygodę z pisaniem krytycznym. Trójka uczestników i uczestniczek została zaproszona na warsztaty redaktorskie, otrzymała profesjonalny feedback od ekspertki i ekspertów: Katarzyny Kołodziej-Podsiadło (kuratorka Zachęty), Karoliny Plinty (krytyczka i redaktorka) oraz Doroty Jareckiej (krytyczka i kuratorka), a ich teksty opublikowane zostały w języku angielskim na platformie Mezosfera. Prace uczestników nie tylko interpretuowały wystawę „Łzy szczęścia”, ale także konfrontowały ją z aktualnymi problemami sztuki, instytucji kultury i społeczno-politycznymi kontekstami naszych czasów.

Program okazał się ważnym impulsem dla rozwoju krytyki artystycznej w regionie – nie tylko jako przestrzeń zdobywania umiejętności warsztatowych, lecz także jako forum dyskusji nad instytucjonalną pamięcią, formami wrażliwości oraz rolą odbiorczyni/odbiorcy sztuki i instytucji kultury dziś oraz jutro.

Organizacja programu stała się możliwa dzięki funduszom z AICA International.

W ramach programu powstały trzy teksty:

1) The Swelling Must First Go Down. Tears of Joy at Zachęta – National Art Gallery (Lidia Tańska)
Autorka podejmuje próbę zrozumienia, dlaczego wystawa „Łzy szczęścia” wzbudzała tak intensywne wrażenia — zarówno fizyczne, jak i emocjonalne. Opisuje ją jako doświadczenie cielesne i refleksyjne, gdzie dialog między historycznymi pracami a współczesnymi interpretacjami odsłania przemiany w sposobie postrzegania sztuki i społeczeństwa. Tekst ukazuje, jak prace takie jak Pyramid of Animals czy Tears of Joy rezonowały z widzami, prowokując zarówno obcowanie z bólem i przemijaniem, jak i krytyczne pytania o przyszłość instytucji. Autorka podkreśla, że mimo ambiwalentnych odczuć wystawa otworzyła przestrzeń do refleksji o relacji między sztuką, emocjami i zbiorową pamięcią. 

2) Important and Most Important. About Tears of Joy (Mariia Varlygina)
Ten tekst rozważa szersze znaczenie wystawy „Łzy szczęścia” jako momentu samowiedzy instytucji i społeczności artystycznej. Autorka analizuje sposób, w jaki prace zestawione razem budowały „społeczną rzeźbę” — efekt współtworzony przez widownię i dzieła, oraz jak choreograficzne i sensoryczne strategie ekspozycji angażowały ciało i emocje odbiorcy. Refleksja Varlyginy dotyka także kontrowersji etycznych wokół niektórych prac i pytania o autentyczność doświadczenia wystawowego. Tekst wskazuje, że to, co wydawało się retrospektywą, było w istocie zaproszeniem do ponownego przemyślenia kim jesteśmy dzisiaj w relacji do przeszłości i własnej wrażliwości.

3) Beautiful Dream. On Tears of Joy at Zachęta (Jakub Wydra)
Autor koncentruje się na paradoksach i napięciach tkwiących w emocjonalnej osi wystawy, analizując tytułowe Tears of Joy Oskara Dawickiego jako punkt centralny narracji ekspozycji. Tekst ukazuje, jak pozornie medytacyjna i łagodna aura wystawy ukrywała głębsze, często sprzeczne napięcia między radością, bólem, wysiłkiem i brakiem subwersji. Wydra wskazuje, że choć „łzy radości” mogą sugerować katharsis, to w kontekście instytucji takie reakcje bywają mniej jednoznaczne — bardziej związane z pracą, poświęceniem i historyczną refleksją niż z prostym uniesieniem.